Polskie Zrzeszenie Inżynierów i Techników Sanitarnych

 

Analiza skutków ekonomicznych nowego systemu opłat za pobór wody i wprowadzanie ścieków do wód lub do ziemi

(Wyciąg)

 

prof. dr inż. Marek Roman - kierownik zespołu

doc. dr inż. Marek J. Gromiec

dr inż. Halina Kłoss-Trębaczkiewicz

dr inż. Elżbieta Osuch-Pajdzińska

prof. dr hab. Marta Sadowy

 

Warszawa, sierpień 2001


Spis treści

Streszczenie

1.   PRZEDMIOT, CEL I ZAKRES PRACY

2.   PRZEGLĄD ROZWIĄZAŃ W ZAKRESIE OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI W WY­BRANYCH KRAJACH

2.1.   Opłaty za pobór wody

2.2.   Opłaty za odprowadzanie ścieków

3.   OCENA WPŁYWU DYREKTYWY RAMOWEJ DOTYCZĄCEJ POLITYKI

WODNEJ UNII EUROPEJSKIEJ NA SYSTEM OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI

3.1.   Podstawowe założenia dyrektywy ramowej dotyczące instrumentów ekonomicznych

3.2.   Podstawy i zasady zwrotu kosztów usług wodnych

3.3.   Podstawmy analizy ekonomicznej.

3.4.   Wpływ dyrektywy ramowej na system opłat za wodę i ścieki

4.   OGÓLNA ANALIZA FUNKCJI PRZYCHODOWEJ I BODŹCOWEJ NOWEGO SYSTEMU OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI

4.1.   Uwagi wstępne

4.2.   Funkcja przychodowa i bodźcowa opłat wynikająca z dotychczasowych przepisów.

4.2.1. Funkcja przychodowa opłat

4.2.2. Funkcja bodźcowa opłat

4.3.   Funkcja przychodowa i bodźcowa nowego systemu opłat za wodę i ścieki wynikającego z ustawy Prawo ochrony środowiska

4.3.1. Potencjalna funkcja przychodowa opłat

4.3.2. Potencjalna funkcja bodźcowa opłat

4.4.   Podsumowanie ogólne

5.   ANALIZA WSTĘPNEGO PROJEKTU ROZPORZĄDZENIA RADY MINISTRÓW W SPRAWIE OPŁAT ZA KORZYSTANIE ZE ŚRODOWISKA W CZĘŚCI DO­TYCZĄCEJ STAWEK OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI

5.1.   Zakres analizy

5.2.   Analiza wstępnego projektu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków

5.2.1. Tekst wersji ostatniej projektu rozporządzenia z dnia 27.08.01

5.2.2. Uwagi dotyczące ostatniej wersji projektu rozporządzenia

5.2.2.1.Uwagi dotyczące jednostkowych stawek opłat za pobór wody powierzchniowej i pod­ziemnej

5.2.2.2.Uwagi dotyczące jednostkowych stawek opłat za substancje wprowadzane wraz ze ściekami do wód i do ziemi

5.3.   Niezbędny zakres zmian projektu rozporządzenia

6.   WPŁYW STAWEK OPŁAT ZA POBÓR WODY I ODPROWADZANIE ŚCIEKÓW NA EKONOMIKĘ PRZEDSIĘBIORSTW WODOCIĄGÓW l KANALIZACJI

6.1.   Uwagi wstępne

6.2.   Ogólna charakterystyka form organizacyjno-prawnych przedsiębiorstw prowadzących usługi wodociągowe i kanalizacyjne w miastach i wsiach

6.3.   Zasady kształtowania stawek opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne

6.4.   Wpływ stawek opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków na koszty własne przedsiębiorstw wodociągów i kanalizacji

6.5.   Symulacja wpływu nowego systemu opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków na ekonomikę przedsiębiorstw wodociągów i kanalizacji

7.   ANALIZA SKUTKÓW EKONOMICZNO-SPOŁECZNYCH PROPONOWANYCH STAWEK OPŁAT ZA KORZYSTANIE ZE ŚRODOWISKA

7.1.   Uwagi wstępne

7.2.   Stan finansowania usług wodociągowych i kanalizacyjnych dla ludności w wybranych krajach

7.3.   Udział opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne w budżetach gospodarstw domowych w wybranych krajach

7.4.   Oszacowanie udziału opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne w budżetach gospodarstw domowych w Polsce

7.5.   Oszacowanie obciążenia budżetu gospodarstwa domowego wynikającego z nowego systemu opłat

7.6.   Wpływ proponowanych stawek na przychody uzyskiwane z opłat

7.7.   Aspekty społeczne nowego systemu opłat

8.   PROPOZYCJA SKORYGOWANEJ WERSJI ROZPORZĄDZENIA DOTYCZĄCE­GO STAWEK OPŁAT ZA POBÓR WODY I ODPROWADZANIE ŚCIEKÓW

8.1.   Przyjęte założenia wyjściowe

8.2.   Skorygowana wersja rozporządzenia

8.3.    Przyjęte założenia wyjściowe

8.4.    9.    ZAKRES PRAC NIEZBĘDNYCH DLA DOSKONALENIA W PRZYSZŁOŚCI

SYSTEMU OPŁAT ZA POBÓR WODY I ODPROWADZANIE ŚCIEKÓW

Spis tablic

Spis rysunków

Załącznik nr l

Załącznik nr 2


Streszczenie

 

Z dyrektywy ramowej 2000/60/EC wynika, że kraje Unii Europejskiej powinny dążyć do realizacji zasady zwrotu kosztów usług wodnych obejmujących także koszty środowiska i zasobów, biorąc pod uwagę wyniki analizy ekonomicznej oraz. w szczególności, zasadę „zanieczyszczający płaci”. Dyrektywa postanawia, że ukierunkowanie polityki taryfowej w sektorze wodnym na realizację tej zasady powinno nastąpić w ciągu 10 lat.

Dotychczas w krajach UE koszty usług wodociągowych i kanalizacyjnych nie są jeszcze w pełni pokrywane poprzez opłaty pobierane za te usługi. W większości krajów opłaty za pobór wody i za odprowadzanie ścieków są zbierane w ramach opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne i stanowią element kosztów tych usług. Zwykle opłata za pobór wody stanowi kilka procent opłaty za usługi wodociągowe (na ogół do 4%), a opłata za odprowadzanie ścieków zawiera się w przedziale od l do 7% opłaty za usługi kanalizacyjne. Obciążenie budżetu gospodarstw domowych opłatami za usługi wodociągowe i kanalizacyjne w krajach UE i OECD wynosi od 0,6 do 4% (w wielu krajach jest ono bliskie 2%).

Projekt nowego rozporządzenia dotyczącego stawek opłat za pobór wody i zanieczyszczenia zawarte w odprowadzanych ściekach został opracowany przy uwzględnieniu zasad i uwarunkowań wynikających z ustawy Prawo ochrony środowiska. Z ustawy tej wynika m.in. stosowanie jednolitych stawek opłat za korzystanie ze środowiska dla wszystkich użytkowników wód, jednakowych np. dla gospodarstw domowych i dla przemysłu. Zaproponowany projekt rozporządzenia charakteryzuje się znacznym podwyższeniem stawek opłat w stosunku do dotychczas obowiązujących w odniesieniu do wody służącej do zaopatrzenia ludności oraz do ścieków odprowadza­nych z kanalizacji miast i wsi. Według projektu stawki opłat za pobór wody podziemnej są wyższe 12 do 120 razy, a za zanieczyszczenia zawarte w ściekach ok. 3,5 raza w stosunku do dotychczasowych stawek dotyczących gospodarstw domowych.

Przeprowadzone analizy wykazały, że nowe stawki opłat spowodują:

- wzrost kosztów usług wodociągowych o ok. 10-70% (na podstawie analizy wybranych 20 przedsiębiorstw),

- wzrost kosztów usług kanalizacyjnych o ok. 7 do 198% (na podstawie analizy wybranych 20 przedsiębiorstw),

- dodatkowe zwiększenie obciążenia budżetów gospodarstw domowych z tytułu opłat za pobór wody wynoszące - w zależności od jakości pobieranej wody - 1,15 do 12,4 zł/osobę i miesiąc w wypadku poboru wody podziemnej i 0,5 do 1,4 zł/osobę i miesiąc w wypadku poboru wody powierzchniowej,

- dodatkowe zwiększenie obciążenia budżetów gospodarstw domowych z tytułu opłat za odprowadzanie ścieków wynoszące 0,4 do 0,7 zł/osobę i miesiąc przy pełnym oczyszczaniu ścieków i 2,5 do 5 zł/osobę i miesiąc przy niepełnym oczyszczaniu ścieków lub braku oczyszczania ścieków.

Przedstawione wyżej skutki, według naszej oceny, spowodują przekroczenie zdolności płatniczej ludności, drastyczny spadek ściągalności opłat i w konsekwencji załamanie się ekonomiki przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych, a wraz z tym zahamowanie przychodów z tytułu opłat za użytkowanie wód. Dodatkowymi negatywnymi skutkami społecznymi będą ostre protesty ludności i organów samorządów terytorialnych oraz zagrożenie zdrowia publicznego ludności wiejskiej z powodu wy­cofywania się przez nią z korzystania z wodociągów sieciowych i powrotu do studni indywidualnych mających wodę niebezpieczną i niepewną pod względem sanitarnym.

Mając na uwadze powyższą ocenę projektu rozporządzenia zaproponowaliśmy skorygowaną wersję tego rozporządzenia ze znacznie obniżonymi stawkami opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków, dostosowanymi naszym zdaniem, do zdolności płatniczej ludności. Punktem wyjścia do ustalenia tych stawek było stwierdzenie, że dotychczasowe obciążenie budżetów gospodarstw domowych opłatami za usługi wodociągowe i kanalizacyjne ociera się już o granicę zdolności płatniczej ludności. Zaproponowane przez nas stawki powodują wzrost kosztów usług wodociągowych i kanalizacyjnych oraz dodatkowe obciążenie budżetów gospodarstw domowych. Rozmiary tego wzrostu i dodatkowych obciążeń są, jednakże, sprowadzone do takiego poziomu, który naszym zdaniem ma szansę akceptacji społecznej, chociaż w wielu miejscowościach może być to trudne i będzie wymagać szczególnych działań wyjaśniających.

Zaproponowany przez nas, skorygowany system opłat stwarza możliwość utrzymania jego przychodowości na dotychczasowym poziomie, jeżeli uda się go wdrożyć do praktyki.

Nowy system opłat wymaga doskonalenia w najbliższych lalach. W związku z tym potrzebne jest podjęcie następujących prac:

1. Gromadzenie i analiza danych dotyczących ściągalności opłat z uwzględnieniem określonych grup użytkowników wody.

2. Badania nad wrażliwością budżetów gospodarstw domowych na wzrósł opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne w kontekście wydatków na inne usługi komunalne.

3. Określenie docelowych funkcji przychodowych systemu opłat wynikających z wieloletnich programów gospodarowania zasobami wodnymi w dorzeczach.

4. Studia nad wartością wody w kontekście różnych jej rodzajów i różnych celów jej użytkowania.

5. Strategia dochodzenia do spełnienia celów określonych w ramowej dyrektywie wodnej UE w odniesieniu do zwrotu kosztów gospodarowania ilością i jakością zasobów wodnych.

 

l.   PRZEDMIOT, CEL I ZAKRES PRACY

 

Przedmiotem pracy, jak to wynika z jej tytułu, jest analiza skutków ekonomicznych nowego systemu opłat za pobór wody i wprowadzanie ścieków do wód i ziemi wynikającego z ustawy „Prawo ochrony środowiska” ustanowionej 27.04.2001.

Praca niniejsza wykonana jest na zlecenie Departamentu Ochrony Środowiska Ministerstwa Środowiska. Zgodnie z życzeniem Zleceniodawcy w pracy uwzględniono następujące zagadnienia:

- przegląd rozwiązań w zakresie opłat za wodę i ścieki w wybranych krajach UE.

- ocena wpływu dyrektywy ramowej wodnej UE na system opłat za wodę i ścieki.

- analiza funkcji przychodowej oraz bodźcowej nowego systemu opłat za wodę i ścieki,

- analiza wstępnego projektu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie opłat za korzystanie ze środowiska w części dotyczącej stawek opłat za wodę i ścieki, oraz ewentualna weryfikacja określonych w nim stawek jednostkowych i propozycja zmian przepisów lub ich uzupełnienia,

- symulacja wpływu proponowanych stawek jednostkowych za pobór wód powierzchniowych i podziemnych oraz wprowadzenie ścieków do wód lub do ziemi na ekonomikę wybranych przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych o różnej wielkości,

- analiza skutków ekonomiczno-społecznych proponowanych stawek opłat za wodę i ścieki.

Wymienione wyżej zagadnienia starano się przedstawić w pracy możliwie rzetelnie. Niemniej jednak, zarówno zakres ich opracowania jak i szczegółowość ujęcia musiały być ograniczone ze względu na bardzo krótki czas wykonania ustalony przez Zleceniodawcę - dwa miesiące. Ponadto wykonywanie tej pracy w krótkim czasie było bardzo utrudnione ze względu na niedostatek studiów i prac badawczych, które wcześniej powinny być wykonane i stanowić materiały wyjściowe dla niniejszego opracowania.

W zakres niniejszej pracy nie wchodzi problematyka kar pieniężnych za przekroczenie norm zanieczyszczeń w odprowadzanych ściekach.

 

2.   PRZEGLĄD ROZWIĄZAŃ W ZAKRESIE OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI W WYBRANYCH KRAJACH

 

2.1.  Opłaty za pobór wody

 

Podsumowując podane wyżej informacje można stwierdzić, że w omawianych krajach podejście do stosowania opłat za pobór wody jest bardzo zróżnicowane, i że w każdym kraju stawki opłat zawarte są w szerokim przedziale. Zróżnicowanie stawek opłat często zależy nie tylko od zasobności w wodę danego obszaru, ale również i od celu, na który woda jest przeznaczana. W żadnym z tych krajów nie różnicuje się jednak stawek opłat za pobór wody w zależności od jakości wody.

Udział opłaty za pobór wody w całej cenie wody dostarczanej przez wodociągi komunalne w poszczególnych krajach przedstawia się następująco:

- Niemcy

• dla gospodarstw domowych;

 wody podziemne od l % do 3,4 %,

 wody powierzchniowe od 0 % do 3,4 %

• dla przemysłu:

 wody podziemne od 1,2 % do 32,4 %,

 wody powierzchniowe od 0 % do 4 %.

- Holandia

• dla wodociągów publicznych

 wody powierzchniowe 0 %

 wody podziemne 22 %

 wody infiltracyjne 3,7 %

• dla innych odbiorców a wody powierzchniowe 0 %

 wody podziemne 11,3 %

 wody infiltracyjne 3,7 %

- Francja

• dla wodociągów publicznych 3,3 %

- Anglia i Walia

• dla gospodarstw domowych od 0,7 % do 2,3 %.

Ogólnie można stwierdzić, że w cenie wody dostarczanej mieszkańcom w analizowanych 5 krajach udział opłaty za pobór wody wynosi od O % do 3,4 %, z wyjątkiem Holandii, gdzie w wypadku poboru wody podziemnej udział ten wynosi 22 %. Jest to jednakże sytuacja specyficzna dla warunków wodnych w Holandii, której można uniknąć poprzez stosowanie ujęć infiltracyjnych - w takim wypadku opłata za pobór wody stanowi ok. 3.7 %. Można też zauważyć, że poza Holandią, udział opłat za pobór wody dla gospodarstw domowych w cenie dostarczanej wody jest w przybliżeniu na jednakowym poziomie, tak w wypadku poboru wód podziemnych jak i powierzchniowych.

 

2.2.  Opłaty za odprowadzanie ścieków

Trudno jest podać konkretne wysokości stawek opłat za odprowadzanie ścieków do odbiornika w różnych krajach. Niemniej jednak, wykorzystując przeprowadzoną przykładowo symulację wysokości stawek opłat za ścieki przemysłowe z określonego zakładu [4] przedstawiamy obliczone przez nas stawki opłat w różnych krajach (tablica 2.3). Dane te mają charakter przykładowy. Jeżeli pominąć stawkę opłat obliczoną dla Flandrii, która jest relatywnie wysoka, to można zauważyć, że wysokość opłat w pozostałych krajach była zawarta w przedziale od 0,007 do 0,085 ecu/m . Ten rząd wielkości opłat w stosunku do ceny usług kanalizacyjnych stanowi wg naszych szacunków od 0,9 do 7 %. Wyjątek stanowi Walonia, gdzie udział ten jest bardzo wysoki (23, %) ze względu na niskie stawki opłat za usługi kanalizacyjne. Są to, jak już wspomniano, dane przybliżone dające tylko pewną orientację. Według ostatnich danych niemieckich, stawka opłaty za odprowadzanie ścieków w roku 1995 stanowiła przeciętnie w skali całych Niemiec ok. 5 % kosztów usług kanalizacyjnych, a w roku 1998 i 1999 - ok. 4 % [3] [5]. Obserwowany spadek udziału tych opłat w Niemczech jest tłumaczony podwyższaniem stopnia oczyszczania ścieków i z tej racji jest oceniany jako fakt pozytywny.

 

4.   OGÓLNA ANALIZA FUNKCJI PRZYCHODOWEJ I BODŹCOWEJ NOWEGO SYSTEMU OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI

 

4.4. Podsumowanie ogólne

 

Ogólnym mankamentem nowego systemu opłat jest jego usztywnienie poprzez postanowienia zawarte w ustawie, które niepotrzebnie, naszym zdaniem, przesądzają wiele spraw zarówno merytorycznych jak i metodycznych związanych z obliczaniem opłat. W tej sytuacji rozporządzenie Rady Ministrów może, w zasadzie, dotyczyć stawek opłat i nie ma w nim miejsca na odpowiednie kształtowanie funkcji przychodowej i bodźcowej systemu opłat. W związku z tym, możliwość wykorzystania dobrych i sprawdzonych doświadczeń zagranicznych krajów Unii Europejskiej i krajów OECD jest bardzo ograniczona. Wiele z tych zagranicznych doświadczeń nie mieści się bo­wiem w sztywnych ramach stworzonych przez nową ustawę. Naszym zdaniem, dotychczasowy stan prawny, w którym Rada Ministrów jest upoważniona do określenia nie tylko samych stawek opłat, ale również określania zasad ustalania tych opłat jest znacznie lepszy od sytuacji stworzonej przez nową ustawę Prawo ochrony środowiska [l],

 

5.   ANALIZA WSTĘPNEGO PROJEKTU ROZPORZĄDZENIA RADY MI­NISTRÓW W SPRAWIE OPŁAT ZA KORZYSTANIE ZE ŚRODOWI­SKA W CZĘŚCI DOTYCZĄCEJ STAWEK OPŁAT ZA WODĘ I ŚCIEKI

 

5.1.  Zakres analizy

 

Rozdział ten zawiera uwagi dotyczące wstępnego projektu rozporządzenia wynikające z analizy jego treści. Na tej podstawie przedstawiony jest też ogólny zakres zmian rozporządzenia, które powinny być wprowadzone. Konkretne nasze propozycje dotyczące zmian i uzupełnień rozporządzenia przedstawiamy w p.8 niniejszego opracowania.

Dostosowując się do prośby zleceniodawcy autorzy niniejszego opracowania przeprowadzali w trybie roboczym analizę wstępnych wersji rozporządzenia podając doraźne uwagi i propozycje zmian. Dotyczyło to trzech wersji projektu rozporządzenia:

1) wersji I z dnia 25.06.01 (dostarczonej wraz z podpisaną umową),

2) wersji II z dnia 20.07.01.

3) wersji III z dnia 10.08.01.

Do każdej z ww. wersji zostały podane uwagi i propozycje zmian, które przytoczone są w Załączniku nr 2.

Wersja z dnia 25.06.01 była wersją wstępną i niepełną. W uwagach dotyczących tej wersji wnieśliśmy zastrzeżenia co do wysokości zaproponowanych stawek dla wody powierzchniowej i podziemnej ze względu na to, że były one wielokrotnie wyższe od stawek opłat dotychczas stosowanych w odniesieniu do poboru wody dla celów zaopatrzenia ludności. Wnieśliśmy również zastrzeżenia dotyczące zróżnicowania tych stawek w zależności od jakości wody, gdyż zróżnicowanie to bazowało na nieistniejących klasyfikacjach wód powierzchniowych i podziemnych. W związku z tym zaproponowaliśmy inne podejście do zróżnicowania stawek. W odniesieniu do stawek dotyczących opłat za wprowadzanie ścieków do wód i do ziemi wnieśliśmy zastrzeżenia dotyczące wysokości proponowanych stawek, gdyż zwiększały one wielokrotnie dotychczasowe obciążenie opłatami gospodarstw domowych. Ponadto podaliśmy inne uwagi (Załącznik nr 2).

Wersja II z dnia 20.07.01 uwzględniała częściowo nasze uwagi, gdyż wykorzystano w niej zaproponowane przez nas podejście do zróżnicowania stawek opłat za pobór wody w zależności od jakości wody pobieranej. Nie uwzględniono w niej jednak naszych zastrzeżeń dotyczących wysokości stawek opłat za pobór wody i za ścieki wprowadzane do wód i do ziemi. W tej wersji w dalszym ciągu nie skonkretyzowano wartości współczynnika a różnicującego stawki opłat ze względu na dostępność zasobów wody, a wartość współczynnika p zależnego od kosztów pozyskania wody przyjęto równą l dla całego kraju. Nasze uwagi odnoszące się do tej wersji składały się z dwóch części. W pierwszej części przedstawiliśmy, wynikające z ustawy Prawo ochrony środowiska, uwarunkowania dla opracowywanego rozporządzenia dotyczące go stawek opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków. W drugiej części natomiast podaliśmy nasze wstępne propozycje dotyczące stawek opłat za pobór wody wraz z wartościami mnożników różnicujących w zależności od jakości pobieranej wody oraz stawek opłat za zanieczyszczenia zawarte w odprowadzanych ściekach.

W pierwszej części zwróciliśmy m.in. uwagę na to, że zasada jednolitej stawki opłat za pobór wody czy odprowadzanie ścieków, niezależnej od celu, dla którego pobierana jest woda i od rodzaju odprowadzanych ścieków czy też grupy podmiotów odprowadzających ścieki, powoduje konieczność dostosowania poziomu tych stawek do możliwości płatniczych ludności. Stwierdziliśmy w związku z tym. że nowy system opłat bardzo ograniczy funkcję przychodową opłat w stosunku do systemu obecnego. Ponadto zwróciliśmy uwagę na to, że w nowym systemie opłat za pobór wody została wyeliminowana funkcja bodźcowa sprzyjająca zachowaniu zasobów wód podziemnych przede wszystkim dla ludności (w dotychczasowym systemie taka funkcja bodźcowa istnieje). Zaznaczyliśmy leż, że proponowane stawki za odprowadzanie wód chłodniczych są zbyt niskie i powinny być znacznie podwyższone. Ponadto podaliśmy inne uwagi, które zawarte są w Załączniku nr 2.

Wersja III z dnia 10.08.01 uwzględniała w znacznym zakresie podane przez nas poprzednio uwagi i propozycje zmian. Przyjęto w niej wysokości zaproponowanych przez nas wysokości stawek opłat za pobór wody powierzchniowej i podziemnej. Przyjęto również, dostosowane do wysokości tych stawek i zaproponowane przez nas, wartości współczynników różnicujących stawki w zależności od jakości pobieranej wody. Podwyższono, zgodnie z naszą sugestią, stawki opłat za odprowadzanie wód chłodniczych. W naszych uwagach dotyczących tej wersji zgłosiliśmy zastrzeżenia do zasady zróżnicowania stawek opłat za pobór wody w zależności od obszaru działania RZGW, jak i do wysokości współczynników różnicujących. Zaproponowaliśmy, w związku z tym, inne podejście do zróżnicowania stawek ze względu na dostępność zasobów wód powierzchniowych i podziemnych. Zaproponowaliśmy też wartości współczynników różnicujących.

W odniesieniu do stawek opłat za ścieki zgłosiliśmy zastrzeżenie, że stawki te zostały utrzymane na poprzednim poziomie i nie zostały, zgodnie z naszą propozycją, obniżone. Zaproponowaliśmy również uproszczenia dotyczące stawek opłat za wody opadowe i roztopowe. Ponadto zaproponowaliśmy uzupełnienie załącznika nr 3 o ustęp przewidujący

możliwość zredukowania stawek opłat za odprowadzanie ścieków dla podmiotów realizujących program zmniejszenia ilości substancji wprowadzanych ze ściekami do odbiornika.

W dniu 27.08.01 otrzymaliśmy wersję czwartą - ostatnią - rozporządzenia. Wersja ta charakteryzuje się w dużej mierze powrotem do kwestionowanych przez nas pierwotnych propozycji, tzn. do wysokich stawek opłat za pobór wody i do utrzymania wysokich stawek za substancje wprowadzane do wód lub do ziemi ze ściekami. Odnieśliśmy wrażenie, że uwzględnione w wersji III nasze uwagi, zostały w- wersji ostatniej, zdezawuowane. Przyjęto głównie podane przez nas wartości współczynników różnicujących stawki opłat za pobór wody w zależności od jej jakości. Wartości tych współczynników były jednakże dostosowane do proponowanych przez nas stawek i nie mogą być zastosowane w sytuacji, gdy stawki te zostały drastycznie podwyższone.

Ostatnia wyżej wspomniana wersja rozporządzenia jest przedmiotem analizy przedstawionej w następnych punktach tego rozdziału i będzie też podstawą do analizy wpływu proponowanych stawek na ekonomikę wybranych przedsiębiorstw, przedsta­wionej w rozdziale 6 oraz do analizy skutków społeczno-ekonomicznych zawartej w rozdziale 7.

 

5.2.  Analiza wstępnego projektu rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków

 

5.2.1. Tekst wersji ostatniej projektu rozporządzenia z dnia 27.08.01

 

JEDNOSTKOWE STAWKI OPŁAT ZA POBÓR WODY POWIERZCHNIOWEJ LUB PODZIEMNEJ

 

1. Stawki opłat wynoszą za pobór l m3 wody powierzchniowej 0,15 zł, a wody podziemnej 0,50 zł.

2. Stawki opłat określone w ust. l mnoży się przez współczynniki różnicujące zależne od:

1) jakości ujmowanej wody określonej sposobem uzdalniania, które wykonuje podmiot korzystający ze środowiska dokonujący poboru wód powierzchniowych lub podziemnych w celu uzyskania jej potrzebnej jakości;

2) dostępności zasobów wody.

3. W przypadku wody powierzchniowej współczynniki różnicujące, o których mowa w ust. 2 pkt l, wynoszą:

1) przy uzdatnianiu wody za pomocą cedzenia na kratach lub sitach oraz usuwania z niej zawiesin bez stosowania chemicznych środków wspomagających - 4:

2) przy stosowaniu filtracji pośpiesznej lub ujmowaniu wody za pomocą urządzeń infiltracyjnych - 2:

3) przy stosowaniu koagulacji domieszek iflokulacji albo filtracji powolnej - l:

4) przy stosowaniu utlenianiu ozonem lub innymi utleniaczami i sorpcji na węglu aktywnym lub samej sorpcji na węglu aktywnym - 0.8.

4. W przypadku wody podziemne współczynniki różnicujące, o których mowa w lisi. 2 pkt 1, wynoszą:

1)    jeżeli woda podlega wyłącznie dezynfekcji lub demineralizacji albo innym procesom uzdatniania nie wymienionym w pkt. 2) do 5) - 5.

2)    przy stosowaniu odzelaziuniu - 1

3)    przy stosowaniu odnwnganiania - 0,8;

4)    przy usuwaniu amoniaku lub stosowaniu koagulacji domieszek - 0,5;

5)    przy usuwaniu azotanów - 0,2.

5. Jeżeli do uzdatniania tej samej wody stosuje się dwa lub więcej spośród procesów wymienionych w ust. 3 pkt 1-4 lub w ust. 4 pkt 1-5, do obliczenia opłaty przyjmuje się ten proces, przy którym stawka opłaty jest najniższa.

6. Jeżeli podmiot korzystający ze środowiska dokonujący poboru wody powierzchniowej lub podziemnej uzdatnia części pobranej wody różnymi sposobami, za miarodajny do obliczenia opłat przyjmuje się. len proces, przy którym stawka opłaty jest najwyższa, z zastrzeżeniem ust. 7.

7. Jeżeli podmiot korzystający ze środowiska prowadzi pomiar ilości wody uzdatnionej różnymi sposobami przy pomocy przyrządów uwierzytelnionych w rozumieniu przepisów o miarach, oploty ustala się z uwzględnieniem ilości wody uzdatnionej poszczególnymi sposobami.

8. Współczynniki różnicujące, o których mowa w ust. 2 pkt 2, wynoszą dla wód powierzchniowych. dla obszarów działania Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej:

1) w Gdańsku - l;

2) w Gliwicach -2;

3} w Krakowie - 2;

4) w Poznaniu - 1,5;

5) w Szczecinie - l;

6) w Warszawie

a) na terenie województw: łódzkiego, małopolskiego, podkarpackiego, śląskiego i świętokrzyskiego -1.5:

b) na pozostałym obszarze -l;

7) we Wrocławiu - 2.

 

JEDNOSTKOWE STAWKI OPŁAT ZA SUBSTANCJE WPROWADZANE WRAZ ZE ŚCIEKAMI DO WÓD I DO ZIEMI

1. Stawka opłaty za l kg substancji zdartych w ściekach, wyrażonych jako wskaźnik:

1) pięciodobowe biochemiczne zapotrzebowanie na tlen - wynosi 4 zł:

2) chemiczne zapotrzebowanie tlenu oznaczane metodą dwuchromianową (ChZT-Cr) - wynosi 1.60 zl;

3) zawiesina ogólna - wynosi u. 50 zl;

4) suma chlorków i siarczanów (Cl + SO4) - wynosi 0,05 zł

2. Stawki opłaty za l kg substancji: sześciochlorocykloheksanu. czterochlorku węgla, DDT. pięciochlor o fenolu. aidryny, dieidryny, endryny, izodryny, sześciochlorobenzenu, sześciochlorobutadienu, chloroformu. 1,2-dwuchloroetanu, trójchloroetylenu, nadchloroetylenu. trójchlorobenzenu, fenoli lotnych, rtęci, kadmu, cynku, miedzi, niklu, chromu, ołowiu, ar­senu, wanadu i srebra wynosi 87,50 zł.

3. Stawka oploty za wprowadzenie do wód l dam3 wód chłodniczych wynosi:

1) l zł jeżeli temperatura wprowadzanej wody jest wyższa niż 26 °C a nie przekracza 28 °C;

2) 2 zł jeżeli temperatura wprowadzanej wody jest wyższa niż 28 °C a nie przekracza 30 °C;

3) 3 zł jeżeli temperatura wprowadzanej wody jest wyższa niż 30 °C a nie przekracza 32 °C;

4) 4 zł jeżeli temperatura wprowadzanej wody jest wyższa niż 32 °C a nie przekracza 34 °C;

5) 10 zł jeżeli temperatura wprowadzanej wody jest wyższa niż 34 °C a nie przekracza 35 °C.

4. Stawka opłaty za wody opadowe lub roztopowe ujęte w systemy kanalizacyjne wynosi:

1) 3,00 zł na rok za l m2 powierzchni terenów przemysłowych i składowych, baz trans­portowych;

2) 0,10 zl na rok za l m2 dróg i parkingów o trwałej nawierzchni;

3) 0,05 zł na rok za lm2 powierzchni, innych niż wymienione w pkt l) i 2), znajdujących się w miastach o gęstości zaludnienia powyżej 1300 osób/km z zastrzeżeniem ust. 6.

6. W przypadku miast podzielonych na dzielnice opłaty za wody opadowe lub roztopowe ujęte w systemy kanalizacyjne ponosi się w zależności od gęstości zaludnienia w poszczególnych dzielnicach.

7. Stawki opłat określone w ust. 1-6 za wprowadzanie ścieków do jezior mnoży się przez 2.

 

5.2.2. Uwagi dotyczące ostatniej wersji projektu rozporządzenia

5.2.2.1.    Uwagi dotyczące jednostkowych stawek opłat za pobór wody powierzchniowej i podziemnej

1. W ust. l przyjęto następujące stawki:

- 0,15 zł za l m3 wody powierzchniowej,

- 0.50 zł za l m3 wody podziemnej.

Są to stawki, które można określić jako wyjściowe, gdyż podlegają one zmniejszaniu lub zwiększaniu za pomocą stosownych mnożników. Stawki te są zdecydowanie za wysokie, ponieważ powodują zwielokrotnienie stawek opłat za pobór wody przeznaczonej dla ludności, nawet w sytuacji zastosowania mnożników redukujących.

2. Wartości współczynników różnicujących stawki opłat w zależności od jakości pobieranej wody podane w ust. 3 i ust. 4 są zupełnie niedostosowane do stawek podanych w ust. l. Wartości tych współczynników przyjęto bezpośrednio z naszej propozycji, w której założyliśmy, że podstawowe stawki opłat będą wynosić:

- za pobór wody powierzchniowej - 0,04 zł/m3,

- za pobór wody podziemnej - 0,05 zł/m3.

3. Przyjęte współczynniki różnicujące stawki opłat ze względu na dostępność zasobów wody powierzchniowej nasuwaj ą zastrzeżenia z dwóch powodów:

- po pierwsze duże wątpliwości merytoryczne budzi zasadność przypisania określonych wartości tych współczynników obszarom objętym działaniem Regionalnych Zarządów Gospodarki Wodnej,

- po drugie - wysokość zróżnicowania tych współczynników jest bardzo znaczna i wymagałaby, w związku z tym, merytorycznego uzasadnienia.

4. W projekcie nie podano żadnego zróżnicowania stawki opłat za pobór wody podziemnej w zależności od dostępności zasobów czy też stopnia ich wykorzystania. Należy zastanowić się. czy w tej sytuacji spełnione są postulaty wynikające z ustawy.

5. Podane w ust. l stawki opłat w powiązaniu z wartościami współczynników różnicujących ustalonych w ust.3, 4 i 8 w konsekwencji prowadzą do stawek podanych w tablicach 5.1 i 5.2. Na tej podstawie można stwierdzić, że pobór najczystszej wody podziemnej, tzn. takiej, która może być bezpośrednio dostarczana ludności bez żadnego uzdatniania, poza ewentualną dezynfekcją wymagałaby opłaty w wy­sokości 2,5 zł/m3- Tak wysoka stawka byłaby ewenementem na skalę światową. Przekracza ona znacznie oczekiwania polskich hydrogeologów, gdyż np. p prof. A.Sadurski stwierdził, że minimalna cena za l m3 wody podziemnej powinna wynosić 0,1 zł. a największa 0.5 zł. W Niemczech stawka opłaty za wodę podziemną na potrzeby publicznych wodociągów wynosi 0.1 DEM/m3, a zatem ok. 0,2 zł/m3 (przy znacznie wyższym poziomie zamożności ludności niż w Polsce). Świadczy to, że stawki za pobór wody podziemnej wynikające z projektu rozporządzenia, są rażąco wysokie.

Różnica pomiędzy stawką opłat za wodę podziemną najczystszą a wodę podziemną wymagającą uzdatniania - odżelaziania jest zbyt duża. Stwarza to moty­wację do budowy stacji odżelaziania wody w sytuacji, w której nie jest to w ogóle potrzebne, co w konsekwencji prowadziłoby do marnotrawstwa środków na niepotrzebne inwestycje.

Stawka opłat za pobór najczystszej wody powierzchniowej wynikająca z projektu rozporządzenia osiąga wartość 0,6 do 1,2 zł/m3, co również jest wartością rażąco wysoką. Dla porównania można podać, że w Niemczech stawka opłaty za pobór wody powierzchniowej dla wodociągów publicznych zawiera się w przedziale od 0,03 do 0.1 DEM/m3, tzn. od ok. 0,06 do 0,2 zł/m3 (w niektórych krajach niemieckich pobór wody powierzchniowej jest bezpłatny), a we Francji w rejonie Seine-Normandie od ok. 0,076 do Ok. 0,11 FF/m3, tzn. od ok. 0,036 do ok. 0,066 zł/m3 (przy znacznie wyższym poziomie zamożności ludności w tych krajach niż w Polsce).

W tablicy 5.3 przedstawiono porównanie zakresu stawek opłat za pobór wody według nowego systemu ze stawkami dotychczasowymi. Z tego porównania wynika, że w zależności od regionu kraju nastąpi znaczne podwyższenie stawek opłat za pobór wody powierzchniowej zarówno dla ludności jak i dla przemysłu. Bez względna wysokość wzrostu tych stawek dla ludności będzie zawierać się w przedziale od ok. 0,1 do ok. 0,28 zł/m3. Nastąpi też bardzo drastyczne podwyższenie stawki opłat za wody zużyte bezzwrotnie przez energetykę, a mianowicie od 0,57 do l, l zł/m3.

Wzrost stawek za pobór wody podziemnej do zaopatrzenia ludności będzie wynosić od 0,23 do 2.48 zł/m w zależności od jakości pobieranej wody. Jest to podwyżka drastycznie wysoka. W wypadku poboru wody dla celów produkcyjnych w niektórych sytuacjach może nastawić znaczna obniżka stawek - od 0.06 do 1,5 zł/m3 ale w innych - może z kolei nastąpić znaczna podwyżka, a mianowicie od 0,13 do 2,4 zł/m3.

Przedstawiona wyżej sytuacja jest wynikiem zarówno przyjętych zbyt wysokich stawek, jak i nieodpowiednio dobranych wartości współczynników różnicujących stawki w zależności od jakości pobranej wody, a także od regionu.

6. W konkluzji można stwierdzić, że wysokość stawek opłat za pobór wody po­wierzchniowej i podziemnej wymaga zasadniczego obniżenia. Ponadto istotnie zmienione muszą być współczynniki różnicujące stawki.

 

5.2.2.2.     Uwagi dotyczące jednostkowych stawek opłat za substancje wprowadzane wraz ze ściekami do wód i do ziemi

l. Przyjęte w ust. l wysokości stawek opłat za substancje zawarte w ściekach są wielokrotnie wyższe od dotychczas stosowanych stawek odnoszących się do ścieków odprowadzanych za pośrednictwem kanalizacji miast i wsi. I tak - w stosunku do stawek dotychczasowych - proponowane w projekcie stawki są:

1) w odniesieniu do BZT5 - 6 razy wyższe,

2) w odniesieniu do ChZT -- 3,5 rażą wyższe,

3) w odniesieniu do zawiesin ogólnych - 1,43 rażą wyższe,

4) w odniesieniu do sumy chlorków i siarczanów - 1,7 rażą wyższe. Zwykle wiodącym wskaźnikiem przy ustalaniu opłaty, spośród wymienionych wy­żej, jest w wypadku ścieków miejskich chzt lub bzt5. Proponowane stawki spowodują zatem wzrost 3,5 do 6 razy obciążenia gospodarstw domowych i innych użytkowników kanalizacji komunalnej z tytułu opłat za odprowadzanie ścieków do odbiornika. Przyjęte w projekcie rozporządzenia stawki za l kg substancji wyrażonych ww. wskaźnikami są zbliżone do poziomu stawek stosowanych dotychczas, ale niezredukowanych jednak pięciokrotnie dla ścieków z kanalizacji miast i wsi. Wysokości proponowanych stawek budzą zatem zastrzeżenie ze względu na wielokrotne przekroczenie wysokości dotychczas stosowanych stawek dla tego rodzaju ścieków.

2. W ust.2 podano stawkę za i kg metali ciężkich oraz innych substancji niebezpiecznych (organicznych). Stawka ta jest. w stosunku do obecnie stosowanej dla sumy metali ciężkich 2. l razy wyższa. stosunku do fenoli lotnych - 5.7 razy wyższa. Tyle razy zatem wzrośnie z tytułu opłat za ścieki odprowadzane do odbiornika. obciążenie gospodarstw domowych i innych użytkowników komunalnych sieci wodociągowych.

W odniesieniu do ust. 2 należy zwrócić uwagę na to, że większość niebezpiecz­nych substancji organicznych wymienionych w tym ustępie, nie ma jeszcze określonych dopuszczalnych stężeń tak w ściekach odprowadzanych do odbiornika Jak i w wodach powierzchniowych. W związku z tym uważamy za celowe, ażeby w ust.2 dodać postanowienie, iż wymienioną stawkę opłat stosuje się do tych wskaźników, których dopuszczalna zawartość jest określona w pozwoleniu wodno-prawnym, albo w przepisach dotyczących odprowadzania ścieków do wód i do ziemi.

3. W tablicy 5.4 przedstawiono porównanie stawek opłat za odprowadzanie ścieków według projektu rozporządzenia z dotychczasowymi stawkami. Z tablicy tej wynika, że stawka za zanieczyszczenia zawarte w ściekach komunalnych określone substancjami wymienionymi w art.295 ust. l ustawy wzrośnie o 1,14 zł za kg (przy założeniu, że wiodącym wskaźnikiem jest ChZT. Jest to bardzo wysoki wzrost, który w efekcie spowoduje znaczne podwyższenie opłaty za odprowadzanie ścieków komunalnych. W odniesieniu do niektórych ścieków przemysłowych, nastąpi znaczne obniżenie stawki opłat dochodzące nawet do 4 zł/kg (ChZT).

Wskazuje to dodatkowo na konieczność zmian zaproponowanych w rozporządzeniu stawek opłat. Stawki te powinny być obniżone do poziomu możliwego do przyjęcia przez ludność.

4. Należy wprowadzić dodatkowy ustęp zawierający postanowienie, że stawki wymienione w ust. l i 3 nie odnoszą się do ścieków odprowadzanych kanalizacją deszczową oraz do ścieków z kanalizacji ogólnospławnej w części odpowiadającej tej ilości ścieków, która wynika z dopływu wód opadowych.

5. Sądzimy, że zróżnicowanie stawek opłat za odprowadzanie wód chłodniczych w zależności od temperatury jest zbyt szczegółowe (stawki zmieniają się co 2°C), co może stworzyć w praktyce duże trudności w określeniu właściwych opłat. Uważa­my. że wystarczając} byłby podział uwzględniający tylko dwa przedziały tempe­ratur np. dla wód do temperatury nie wyższej niż 31°C i dla wód o temperaturze powyżej 31-35°C. Sama wysokość stawek jest trudna do oceny, gdyż brak jest informacji na temat struktury i ilości odprowadzanych wód chłodniczych pod względem ich temperatury. Można przypuszczać, że zaproponowana dla najwyższego przedziału temperatury wód chłodniczych wysoka stawka (10 zł/l dam3) w praktyce będzie stosowana rzadko. Praktycznie zatem prawdopodobnie w grę będą wchodzić stawki w przedziale od l do 4 zł/l dam3. Należy zwrócić uwagę na to, że w istocie opłata przy ww. stawkach za l m3 odprowadzanych wód chłodniczych będzie bardzo niska i może wynosić od 0,001 do 0,004 zł. Można zatem sądzić, że funkcja przychodowa tej opłaty będzie znikoma. Uzasadnione zatem byłoby podwyższenie proponowanych stawek do wartości w przedziale 10-15 zł/dam . Wymagałoby to jednakże dodatkowej analizy wpływu tych stawek na koszty produkcji energii elektrycznej.

6. Stawki opłat za wody opadowe lub roztopowe budzą zastrzeżenia, gdyż są one zbytnio zróżnicowane, co może być przyczyną trudności w ustalaniu opłat. Proponujemy, ażeby uwzględnić tylko dwa rodzaje zagospodarowania powierzchni, a mianowicie:

a) powierzchnie terenów przemysłowych i składowych, baz transportowych oraz terenów kolejowych,

b) terenów pozostałych.

Trudno jest uzasadnić przyjętą w ust. 4 p.3 ograniczoną gęstość zaludnienia- 1300 osób/km2. Ta granica eliminuje ok. 80% miast. Uważamy, że tam, gdzie istnieje kanalizacja ogólnospławna lub deszczowa powinny być pobierane opłaty za wody opadowe lub roztopowe. Sposób obliczania tych opłat powinien być możliwie prosty - zwłaszcza w pierwszych latach wdrożenia tego systemu. Z tych względów uważamy też, że ust.6 powinien być skreślony.

Wobec braku dobrego rozpoznania zarówno co do wielkości powierzchni terenów objętych zasięgiem kanalizacji ogólnospławnej i deszczowej jak i struktury tych terenów trudno jest teraz oszacować konsekwencje finansowe stawek opłat za wody opadowe i roztopowe. W tej sytuacji bezpieczniej byłoby ustalić stawki na niskim poziomie w przedziale 0,01 i-0,03 zł/m3/rok. Należy też mieć na uwadze to. ze wystąpią trudności w zbieraniu opłat. Z naszego rozeznania wynika, że miasta nie są przygotowane do szybkiego rozwiązania tej sprawy. Dodatkowe utrudnienie. przy tym, stanowi fakt nieuwzględnienia sprawy opłat za wody opadowe i rozto­powe w ustawie o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków.

7. W projekcie nie zróżnicowano stawek za sumę chlorków i siarczanów w zależności od ich stężenia. Tym samym obniżono stawkę dla odprowadzania zasolonych wód kopalnianych 4,5 rażą w stosunku do stawki dotychczasowej. Dotychczasowa ściągalność opłat za odprowadzanie tych wód jest bliska zeru. Czy zatem takie obniże­nie stawki jest usankcjonowaniem tego stanu, czy też liczy się na to, że przy niż­szej stawce, kopalnie będą płacić swoje należności? Sprawa ta wymagałaby jednak szczegółowej analizy. Z drugiej strony odprowadzanie zasolonych wód kopalnianych do wód powierzchniowych bardzo pogarsza jakość tych wód i stwarza duże uciążliwości dla innych użytkowników wody. Zwiększone zasolenie wody po­wierzchniowej m.in. wzmaga jej korozyjność i pociąga za sobą znaczne koszty eksploatacji instalacji wodociągowych.

W dotychczasowym systemie opłat przewidziana jest specjalna stawka za wody zasolone jeżeli stosuje się dozowanie ich do rzeki poprzez zbiornik wyrównawczy. Sądzimy, że rozwiązanie to należałoby utrzymać.

8. Uważamy za właściwe wprowadzić dodatkowy ustęp dotyczący współczynnika redukującego stawki opłat, jeżeli podmiot odprowadzający ścieki realizuje przedsięwzięcia mające na celu zmniejszenie ilości substancji wprowadzanych ze ściekami do wód i do ziemi. Wysokość tego współczynnika powinna być równa planowanemu obniżeniu zawartości danej substancji w ściekach. Takie postanowienie wynika z potrzeby uwzględnienia wymogów ochrony środowiska (art.3 p. l ustawy Prawo ochrony środowiska), gdyż będzie to oddziaływać bodźcowe w kierunku re­alizacji inwestycji mających na celu zmniejszenie ilości zanieczyszczeń w odprowadzanych ściekach. Dzięki temu podmiot realizujący inwestycję otrzyma ulgę finansową, która będzie mogą być przeznaczona na tę inwestycję. Wymieniony współczynnik redukując, mógłby być stosowany w okresie realizacji inwestycji, nie dłużej jednak niż 4 lata. Należałoby też z tym powiązać obligatoryjność przeznaczania kwot wynikających z ulgi na budowę oczyszczalni ścieków.

5.3.  Niezbędny zakres zmian projektu rozporządzenia

Sądzimy, że przedstawiony projekt wymaga istotnych zmian polegających na obniżeniu proponowanych stawek opłat zarówno w odniesieniu do poboru wody jak i w odniesieniu do substancji wprowadzanych ze ściekami do wód i do ziemi. Zakres tych zmian wynika z podanych w p.5-2 uwag oraz z analizy wpływu proponowanych w projekcie rozporządzenia jednostkowych stawek na ekonomikę przedsiębiorstw wodociągowo-kanalizacyjnych oraz ich skutków ekonomiczno-społecznych. Wyżej wymienione analizy są przedstawione w p.6 i 7 niniejszego opracowania. Proponowana przez nas wersja projektu rozporządzenia przedstawiona jest natomiast w p.8 opracowania.

 

6.   WPŁYW STAWEK OPŁAT ZA POBÓR WODY I ODPROWADZANIE ŚCIEKÓW NA EKONOMIKĘ PRZEDSIĘBIORSTW WODOCIĄGÓW I KANALIZACJI

 

6.5.  Symulacja wpływu systemu opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków na ekonomikę przedsiębiorstw wodociągów i kanalizacji

 

Symulację wpływu nowego systemu opłat na ekonomikę przedsiębiorstw wodociągów i kanalizacji przeprowadzono na przykładzie 20 wybranych przedsiębiorstw, biorąc pod uwagę warunki ich funkcjonowania w 2000 roku.

Jako dane wyjściowe przyjęto dla każdego przedsiębiorstwa:

> koszty własne działalności podstawowej łącznie z opłatami za pobór wody i odprowadzanie ścieków według dotychczas obowiązujących zasad,

> wielkość poboru wody z uwzględnieniem rodzaju pobieranej wody,

> dane dotyczące zakresu uzdatniania wody,

> ilość odprowadzanych ścieków.

> ładunek zanieczyszczeń zawartych w odprowadzanych ściekach wyrażony wielkością wiodącego wskaźnika (ChZT lub BZTs) w grupie 4 podstawowych zanie­czyszczeń oraz ładunek sumy metali ciężkich.

Wykorzystując wymienione dane wyjściowe obliczono dla każdego z przedsiębiorstw wysokość opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków wynikające z nowego systemu opłat przy uwzględnieniu wysokości stawek podanych w ostatniej wersji rozporządzenia (p.5.2. l opracowania). Na tej podstawie obliczono skorygowane koszty własne działalności podstawowej przedsiębiorstw, udział opłaty według nowego systemu w kosztach własnych oraz wzrost kosztów własnych spowodowany no­wym systemem opłat. Wyniki tych obliczeń przedstawiono w tablicach 6.5 i 6.6.

Analiza otrzymanych wyników dotyczących wpływu nowego systemu opłat za pobór wody na koszty własne usług wodociągowych (tablica 6.5) pozwala sformułować następujące podane niżej wnioski.

1. W rozpatrywanych przedsiębiorstwach opłaty za pobór wody wynikające z nowego systemu opłat wzrastają wielokrotnie w stosunku do opłat dotychczas ponoszonych przez te przedsiębiorstwa. Jest to oczywisty rezultat zwielokrotnienia wysokości stawek opłat za pobór wody, w stosunku do dotychczas stosowanych stawek opłat za wodę pobieraną dla ludności.

2. W nowym systemie opłat udział opłat za pobór wody w kosztach własnych przed­siębiorstwa działalności podstawowej dotyczącej usług wodociągowych, osiągnie w grupie badanych przedsiębiorstw od 9,6% do 68,2%. W znacznej większości tych przedsiębiorstw udział ten wynosi powyżej 20%, a w blisko połowie z nich -przekracza 30%. (Dotychczas udział ten zawierał się w tych samych przedsiębiorstwach w przedziale od 1,4 do 9%). Tak wysoki udział opłaty za pobór wody w kosztach własnych przedsiębiorstwa dotychczas nigdzie na świecie nie występuje, poza nielicznymi wyjątkami.

3. Konsekwencją nowego systemu opłat za odprowadzanie ścieków jest wzrost kosztów własnych przedsiębiorstwa, w badanej grupie przedsiębiorstw, o około. 7% do ok. 198%. W ponad połowie tych przedsiębiorstw wzrost ten przekracza 50%. a w 4 przedsiębiorstwach - 100%. Charakterystyczne jest przy tym, że najwyższy wzrost kosztów własnych występuje w tych przedsiębiorstwach, które korzystają z najlepszej wody podziemnej, niewymagającej uzdatniania, poza ewentualną dezynfekcją.

Powyższe wnioski wykazują. ze zaproponowane nowe stawki opłat za pobór wody oraz współczynniki różnicujące prowadzą do rażąco wysokiego wzrostu kosztów i wymagają znacznego obniżenia. Wprowadzenie tak drastycznie podwyższonych stawek opłat na pewno nie uzyska akceptacji w organach samorządu terytorialnego zatwierdzających stawki opłat za usługi wodociągowe. Nie będzie też możliwe zastosowanie tych stawek również z tego powodu, że na pewno spowodują one przekroczenie zdolności płatniczej ludności i innych odbiorców wody. Konsekwencją tego byłby drastyczny spadek ściągalności opłat i kompletne załamanie się kondycji finansowej przedsiębiorstw wodociągowych- Dalsze konsekwencje ekonomiczne i społeczne proponowanych stawek opłat przedstawione są w p.7 niniejszego opracowania.

Analiza wpływu nowego systemu opłat za odprowadzanie ścieków do wód i do ziemi na koszty własne usług kanalizacyjnych (tablica 6.6) pozwala na sformułowanie następujących wniosków.

1. W rozpatrywanych przedsiębiorstwach opłaty za odprowadzanie ścieków spowodowane nowym systemem opłat wzrastają kilkakrotnie w stosunku do dotychczas ponoszonych przez te przedsiębiorstwa opłat. Jest to rezultat kilkakrotnego podwyższenia stawek opłat za substancje zawarte w odprowadzanych ściekach, w stosunku do stawek dotychczas stosowanych, w odniesieniu do ścieków odprowadzanych systemami kanalizacyjnymi miast i wsi.

2. Nowy system opłat powoduje, że udział opłaty za odprowadzanie ścieków w kosztach własnych przedsiębiorstwa działalności podstawowej dotyczącej usług kanalizacyjnych wyniesie - w grupie badanych przedsiębiorstw - od 4,1% do 60,3%. W przeszło połowie analizowanych przedsiębiorstw udział ten przekroczy 10%. Wskaźniki te, w całej grupie przedsiębiorstw są niższe niż w wypadku udziału za pobór wody w kosztach własnych usług wodociągowych, ale są one relatywnie wysokie w stosunku do dotychczasowej sytuacji (dotychczas udział ten zawierał się. w tych samych przedsiębiorstwach, w przedziale od 1,1 do 28%). Znacznie też przewyższają one wartości analogicznych wskaźników w innych krajach - w Niemczech np. wskaźnik ten wynosi średnio 4%.

3. Konsekwencja nowego systemu opłat za odprowadzanie ścieków jest wzrost kosztów własnych przedsiębiorstwa w badanej grupie przedsiębiorstw o ok. od 3.1 do 81%. W połowie z badanych przedsiębiorstw wzrost ten przekracza 7%. Ogólnie można stwierdzić, że nowy system powoduje wyraźny wzrost kosztów własnych przedsiębiorstw prowadzących usługi kanalizacyjne.

Powyższe wnioski wskazują na to, że zaproponowane nowe stawki opłat za odprowadzanie ścieków wymagają obniżenia, gdyż spowodowałyby one zbyt wysoki wzrost kosztów własnych przedsiębiorstw prowadzących usługi kanalizacyjne. W konsekwencji pociągnęłoby to za sobą konieczność wzrostu stawek opłat za usługi kanalizacyjne do takiego poziomu, który kolidowałby ze zdolnością płatniczą ludności i nie uzyskałby akceptacji w organach samorządu terytorialnego zatwierdzającego stawki opłat.

 

7.   ANALIZA SKUTKÓW EKONOMICZNO-SPOŁECZNYCH PROPONOWANYCH STAWEK OPŁAT ZA KORZYSTANIE ZE ŚRODOWISKA

 

7.1.  Uwagi wstępne

Przy ocenie skutków ekonomiczno-społecznych proponowanych stawek opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków należy, naszym zdaniem, wziąć pod uwagę ludność jako najbardziej wrażliwego- a jednocześnie najbardziej powszechnego użytkownika zasobów wodnych. Rozważania na ten temat, jak to już zaznaczyliśmy w p.6.5 muszą być prowadzone w kontekście całych kosztów usług wodociągowych i kanalizacyjnych obciążających ludność, w których opłaty za korzystanie ze środowiska stanowią wprawdzie niewielką, ale wyraźną część.

Stosowane powszechnie w wielu krajach, w tym i w Polsce, podejście do oceny skutków ekonomicznych i społecznych stawek opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne. sprowadza się głównie do oceny ich wpływu na budżet gospodarstwa domowego. Z tym wiąże się konieczność oszacowania zdolności płatniczej ludności w stosunku do wysokości ww, opłat. Jest to zadanie bardzo trudne, gdyż nigdzie dotychczas nie zbadano dostatecznie zdolności płatniczej ludności w odniesieniu do tej sfery wydatków i nie określono jednoznacznie dopuszczalnego udziału tych wydatków w budżecie gospodarstwa domowego. Wszelkie rozważania prowadzone na ten temat opierają się, przede wszystkim, na identyfikacji istniejącego stanu i założeniu, że jeżeli w danym stanie osiągana jest ściągalność opłat, to można uznać, iż zdolność płatnicza ludności nie jest przekroczona.

W niniejszej pracy stosujemy analogiczne podejście wykorzystując dane z różnych krajów dotyczące udziału opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne w budżetach domowych.

Ponadto należy wziąć pod uwagę i takie skutki ekonomiczno-społeczne nowego systemu opłat jak jego funkcję przychodową bodźcową oraz ewentualne oddziaływanie na warunki życia ludności.

7.7.  Aspekty społeczne nowego systemu opłat

Na podstawie znajomości procedur ustalania i zatwierdzania stawek opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne oraz znając emocje, jakie towarzyszą zawsze tym procedurom w organach samorządów terytorialnych, a często i wśród szerszej publiczności, możemy z całym przekonaniem stwierdzić, że tak duże podwyższenie stawek opłat, jak to przewiduje nowy system wywoła ostre protesty. Proponowane stawki nie będą zaakceptowane i trzeba będzie się z nich wycofać. Powstanie przy tym atmosfera niekorzystna dla pozyskiwania od ludności środków na gospodarkę zasobami wodnymi i ochronę środowiska. Należy też wziąć

pod uwagę, że sprawy te toczyłyby się w atmosferze dużych napięć społecznych wywołanych kłopotami budżetowymi państwa i związanymi z tym, koniecznymi ograniczeniami w budżetach gospodarstw domowych.

Innym niekorzystnym skutkiem nowego systemu będzie wycofanie się ludności wiejskiej z korzystania z wody wodociągowej z powodu nadmiernych opłat za pobór wody podziemnej. Skutkiem tego będzie powrót do korzystania z własnych studzien przez ludność wiejską i ekonomiczny upadek przedsiębiorstw wodociągowych na wsi. Ta sytuacja stworzy zagrożenia dla zdrowia publicznego na wsi, ponieważ -jak wykazują dane Inspekcji Sanitarnej - w ponad 50% studni przydomowych na wsi woda jest pod względem sanitarnym zła lub niepewna. Rozwój sieciowych wodociągów wiejskich, który miał przeciwdziałać korzystaniu z takiej właśnie wody ulegnie zahamowaniu. Będzie to zatem kolejny, negatywny skutek nowego systemu opłat.

Kolejnym, niekorzystnym pod względem społecznym skutkiem nowego systemu opłat jest to, że nie można poprzez stawkę opłat za pobór wody chronić zasobów wód podziemnych przed nadmiernym wykorzystywaniem przez przemysł w celu zachowania ich dla ludności. Jednocześnie też drastycznie wysoka stawka opłat za pobór wód podziemnych w tym systemie zmniejsza dostępność tych zasobów dla ludności.

 

8.   PROPOZYCJA SKORYGOWANEJ WERSJI ROZPORZĄDZENIA DOTYCZĄCEGO STAWEK OPŁAT ZA POBÓR WODY I ODPROWADZANIE ŚCIEKÓW

 

8.1.   Przyjęte założenia wyjściowe

 

Na podstawie analizy treści ostatniej wersji rozporządzenia podanej w p.5.2. l oraz uwag do tej wersji podanych w p.5.2.2, a także uwzględniając wyniki analiz przedstawionych w p.6 i 7 zaproponowano skorygowaną wersję projektu rozporządzenia przedstawioną w p.5.2. Przy opracowaniu skorygowanej wersji rozporządzenia przyjęto następujące założenia wyjściowe.

l. Przyjmuje się uwarunkowania wynikające z ustawy Prawo ochrony środowiska jako obowiązujące, chociaż niektóre jej postanowienia budzą nasze zastrzeżenia.

2. Przyjmuje się, że zgodnie z ustawą stawki opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków powinny być jednolite dla wszystkich użytkowników wód, z wyjątkiem wyłączeń przewidzianych w ustawie (projekt rozporządzenia nie dotyczy tych wyłączeń). Nie podejmuje się dyskusji nad zasadnością takiego założenia, chociaż w dotychczasowej polskiej praktyce i w praktyce niektórych innych krajów stosuje się różne stawki dla ludności i innych użytkowników.

3. Zgodnie z intencją ustawy, stawki za pobór wody podziemnej powinny być wyższe niż za pobór wody powierzchniowej. To założenie nie jest wprosi wyartykułowane w ustawie, ale intencje można odczytać z tego. że górna jednostkowa stawka opłat za pobór wody podziemnej określona w ustawie jest dwa razy wyższa od stawki opłat za pobór wody powierzchniowej.

4. Wobec zasady stosowania jednolitych stawek zakłada się, że stawki za pobór wody i odprowadzanie ścieków powinny być ustalone na poziomie dostosowanym do możliwości płatniczych najbardziej wrażliwego i masowego odbiorcy jakim jest ludność.

5. Obciążenie budżetu gospodarstw domowych dotychczas ponoszonymi opłatami za usługi wodociągowe i kanalizacyjne jest obecnie bliskie dopuszczalnej granicy i jego zwiększenie w najbliższym latach może być tylko nieznaczne.

6. Pożądany poziom stawek opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków wynikający z perspektywicznego celu zapewnienia pełnego zwrotu kosztów gospodarki zasobami wodnymi w zlewni musi być osiągany stopniowo - w dłuższym okresie czasu - co najmniej w ciągu 10 lat.

7. Obecne stawki opłat za usługi wodociągowe i kanalizacyjne ocierają się już o granicę zdolności płatniczej ludności - w wielu miejscowościach występuj ą problemy ze ściągalnością opłat z gospodarstw domowych oraz z innych instytucji, w tym użyteczności publicznej i zakładów przemysłowych. Podwyżka stawek opłat za pobór wody i odprowadzanie ścieków musi być tak skalkulowana, ażeby spowodowany nią wzrost kosztów własnych przedsiębiorstw wodociągów i kanalizacji był niski - rzędu kilku procent.

 

8.2. Skorygowana wersja rozporządzenia

 

JEDNOSTKOWE STAWKI OPŁAT ZA POBÓR WODY POWIERZCHNIOWEJ LUB PODZIEMNEJ

 

1. Stawki opłat wynoszą: za pobór l m3 wody powierzchniowej 0.10 zł, a wody podziemnej 0,12 zł.

2. Stawki opłat określone w ust.1 mnoży się przez współczynniki różnicujące zależne od:

1) jakości ujmowanej wody określonej sposobem uzdatniania, które wykonuje podmiot korzystający ze środowiska dokonujący poboru wód powierzchniowych lub podziemnych w celu uzyskania jej potrzebnej jakości:

2) dostępności zasobów wody.

3. W przypadku wody powierzchniowej współczynniki różnicujące, o których mowa w ust. 2 pkt l, wynoszą:

1) przy uzdatnianiu wody za pomocą cedzenia na kratach lub sitach oraz usuwania z niej zawiesin bez stosowania chemicznych środków wspomagających - l;

2) przy stosowaniu filtracji pośpiesznej lub ujmowaniu wody za pomocą urządzeń infiltracyjnych - 0,8;

3) przy stosowaniu koagulacji domieszek i flokulacji albo filtracji powolnej - 0,5;

4) przy stosowaniu utleniania ozonem lub innymi utleniaczami i sorpcji na węglu aktywnym lub samej sorpcji na węglu aktywnym - 0,3.

4. W przypadku wody podziemnej współczynniki różnicujące, o których mowa w ust-2 pkt l, wynoszą:

1) jeżeli woda podlega wyłącznie dezynfekcji lub demineralizacji albo innym procesom uzdatniania nie wymienionym w pkt. 2) do 5) - l;

2) przy stosowaniu odżelaziania - 0,5;

3) przy stosowaniu odmanganiania - 0,3;

4) przy usuwaniu amoniaku lub stosowaniu koagulacji domieszek - 0,2;

5) przy usuwaniu azotanów - 0,l.

5. Jeżeli do uzdatniania tej samej wody stosuje się dwa lub więcej spośród procesów wymienionych w ust. 3 pkt 1-4 lub w ust. 4 pkt 1-5, do obliczenia opłaty przyjmuje się ten proces, przy którym stawka opłaty jest najniższa,

6. Jeżeli podmiot korzystający ze środowiska dokonujący poboru wody powierzchniowej lub podziemnej uzdatnia części pobranej wody różnymi sposobami, za miarodajny do obliczenia opłat przyjmuje się ten proces, przy którym stawka opłaty jest najwyższa, z zastrzeżeniem ust. 7.

7. Jeżeli podmiot korzystający ze środowiska prowadzi pomiar ilości wody uzdatnionej różnymi sposobami przy pomocy przyrządów uwierzytelnionych w rozumieniu przepisów o miarach, opłaty ustala się z uwzględnieniem ilości wody uzdatnionej poszczególnymi sposobami. 8. Współczynniki różnicujące, o których mowa w ust. 2 pkt 2, wynoszą:

1) w odniesieniu do wód powierzchniowych

a) dla obszarów, w których zapewnienie możliwości poboru wody wymaga stosowania zbiorników wodnych lub przerzutów wody - 1,2 (współczynnika tego nie stosuje się jeżeli podmiot pobierający wodę sam lub - wspólnie z innymi podmiotami bezpośrednio pokrywa koszty eksploatacji i utrzymania zbiornika wodnego lub układu przerzutu wody),

b) dla pozostałych obszarów- l.

2) w odniesieniu do wód podziemnych

a) w wypadku wykorzystywania zasobów dyspozycyjnych w ilości do 75% - 1,0

b) w wypadku wykorzystywania zasobów dyspozycyjnych w ilości powy­żej 75%-1.2.

 

JEDNOSTKOWE STAWKI OPŁAT ZA SUBSTANCJE WPROWADZANE WRAZ ZE ŚCIEKAMI DO WÓD I DO ZIEMI

 

1. Stawka opłaty za l kg substancji zawartych w ściekach, wyrażonych jako wskaźnik:

1) pięciodobowe biochemiczne zapotrzebowanie na tlen - wynosi 2,25 zł;

2) chemiczne zapotrzebowanie tlenu oznaczane metodą dwuchromianową (ChZT-Cr)- wynosi 0.9 zł;

3) zawiesiny ogólne - wynosi 0,9 zł;

4) suma chlorków i siarczanów (Cl + SO 4) -wynosi:

a)    0,03 zł, jeżeli suma chlorków i siarczanów nie jest większa niż 1500 mg/l,

b) 0,08 zł, jeżeli suma chlorków i siarczanów jest większa niż 1500 mg/l.

2. Stawka 0,03 zł za kg substancji zawartych w ściekach wyrażonych jako wskaźnik sumy chlorków i siarczanów dotyczy także wód zasolonych pochodzących z odwodnienia kopalń odprowadzanych do wód powierzchniowych za pośrednictwem zbiorników dozujących, zapewniających utrzymanie poziomu zasolenia wody nie przekraczającego wartości 500 mg/l w odniesieniu do sumy chlorków i siarczanów.

3. Stawki opłaty za l kg substancji: sześciochlorocykloheksanu, czterochlorku węgla, DDT, pięciochlorofenolu. aidryny, dicidryny, endryny, izodryny, sześciochloro-benzenu, sześciochlorobutadienu, chloroformu, 1,2-dwuchloroetanu, trójchloroetylenu, nadchbroetylenu. trójchlorobenzenu, fenoli lotnych, rtęci, kadmu, cynku, miedzi, niklu, chromu, ołowiu, arsenu, wanadu i srebra wynosi 80 zł.

4. Stawki wymienione w ust. l i 3 nie odnoszą się do wszystkich ścieków opadowych odprowadzanych siecią kanalizacyjną deszczową w systemie kanalizacji rozdzielczej oraz do ścieków odprowadzanych kanalizacją ogólnospławną lub półrozdzielczą w części odpowiadającej tej ilości ścieków, która wynika z dopływu wód opadowych.

5. Stawka opłaty za wprowadzenie do wód l dam3 wód chłodniczych wynosi:

1)       12 zł, jeżeli temperatura wprowadzanej wody nie jest wyższa niż 31 °C,

2)       15 zł, jeżeli temperatura wprowadzanej wody jest wyższa niż 31 °C.

6. Stawka opłaty za wody- opadowe lub roztopowe ujęte w systemy kanalizacyjne wynosi:

1) 0.02 zł na rok za 1 m2 powierzchni terenów zakładów przemysłowych, składów. baz transportowych oraz terenów PKP, jeżeli powierzchnia terenu przynależna do poszczególnej jednostki gospodarczej jest większa od 3 ha

2) 0.01 zł na rok za l m2 powierzchni terenów nie objętych stawką podana w p. l.

7. Stawki opłat określone w ust. 1-5 za wprowadzanie ścieków do jezior mnoży się przez 2.

8. Stawki opłat, o których mowa w ust. l p. l do 3 są mnożone przez współczynnik redukujący, jeżeli podmiot odprowadzający ścieki realizuje przedsięwzięcia mające na celu zmniejszenie ilości substancji wprowadzanych ze ściekami do wód i do ziemi określonych wskaźnikami ChZT; BZT5 i zawartością zawiesin ogólnych -w stopniu nie mniejszym niż o 20 %. Współczynnik redukujący dla każdego rodzaju zanieczyszczeń jest równy planowanemu względnemu obniżeniu wartości danego wskaźnika. Współczynnik redukujący stosuje się do czasu zrealizowania przedsięwzięcia, nie dłużej jednak niż przez 4 lata pod warunkiem, że kwota wynikająca z ulgi uzyskanej dzięki zastosowaniu współczynnika redukującego jest przeznaczana na budowę, rozbudowę lub modernizację oczyszczalni ścieków.

8.3.  Komentarz do skorygowanej wersji rozporządzenia

W skorygowanej wersji rozporządzenia zaproponowano stawki opłat za pobór wody oraz współczynniki korygujące na takim poziomie, ażeby dodatkowe wynikające stąd obciążenie budżetu gospodarstwa domowego było na poziomie możliwym do przyjęcia przez ludność. W tablicach 8.l. 8.2 i 8.3 przedstawiono wyniki symulacyjnych obliczeń wpływu skorygowanych - stawek opłat na koszty własne wybranych przedsiębiorstw wodociągowych i kanalizacyjnych oraz na wzrost obciążeń budżetów gospodarstw domowych. W zależności od rodzaju i jakości pobieranej wody budżety gospodarstw domowych byłyby, w związku z tym, dodatkowo obciążone kwotą od 0,12 do 0,72 zł/osobę i miesiąc. Najwyższe obciążenie będzie dotyczyć takiej sytuacji, w której ludność będzie korzystać z wody podziemnej o najwyższej jakości. Przy prostym uzdatnianiu wskaźnik ten wyniesie od 0,25 do 0,36 zł/osobę i miesiąc, a przy potrzebnym daleko idącym uzdatnianiu wody - od 0,12 do 0,18 zł/osobę i miesiąc. Uważamy, że takie dodatkowe obciążenie budżetu gospodarstwa domowego ma szansę zaakceptowania przez ludność, jeżeli jednocześnie nie będzie musiał nastąpić wzrost stawek opłat za usługi wodociągowe z powodu dodatkowego włączenia do opłat innych elementów niezbędnych przychodów. Być może jednak, że w stosunku do mieszkańców wsi potrzebne będzie stosowanie specjalnej polityki taryfowej w celu przeciwdziałania wycofywaniu się tej grupy ludności z korzystania z wodociągów sie­ciowych. Sprawa ta wymaga szczegółowszej analizy.

W zaproponowanej przez nas skorygowanej wersji rozporządzenia, podobnie jak i w projekcie rozporządzenia, współczynnik różnicujący stawki opłat za pobór wody uzależniony jest od kategorii jakości wody określonej zakresem jej uzdatniania niezbędnym dla wykorzystywania wody do określonych celów. Zaletą takiej klasyfikacji jakości wody jest możliwość łatwego i jednoznacznego ustalenia kategorii jakości wody. Tej klasyfikacji można, jednakże, postawić zarzut, iż jakość wody jest tu określona pośrednio i ma charakter względny.

Zaproponowane stawki za odprowadzanie zanieczyszczeń zawartych w ściekach powodują dodatkowe obciążenie gospodarstw domowych kwotą od 0,2 do 0,35 zł/osobę i miesiąc, jeżeli ścieki są wystarczająco oczyszczane. W wypadku odprowadzania ścieków zupełnie nieoczyszczonych, lub też częściowo oczyszczonych wskaźnik ten będzie znacznie wyższy i będzie zawierać się w przedziale od 1,2 do 2,0 zł/osobę i miesiąc. Jest to obciążenie dotkliwe i najprawdopodobniej natrafi na barierę zdolności płatniczej ludności. Dlatego m.in. wprowadziliśmy dodatkowy ustęp dotyczący możliwości redukowania stawek opłat dla podmiotów realizujących inwestycje w celu obniżenia ilości substancji zawartych w odprowadzanych ściekach. Takie rozwiązanie stanowi pozytywny bodziec do budowy, rozbudowy czy modernizacji oczyszczalni ścieków. Jest ono stosowane z powodzeniem w Niemczech.

Z analizy przeprowadzonej dla 20 wybranych przedsiębiorstw wynika, że zaproponowany przez nas, skorygowany system opłat spowoduje wzrost kosztów własnych usług wodociągowych o nie więcej niż 5%, a usług kanalizacyjnych również nie więcej niż 5%. W tych miejscowościach, gdzie ścieki są nieoczyszczane lub oczyszczane niedostatecznie wzrost kosztów usług kanalizacyjnych wzrośnie, jednakże, o 20 do 30%. Ten wzrost oszacowano nie uwzględniając podwyższonych stawek związanych z brakiem pozwolenia wodno-prawnego. Jest to wzrost wysoki, grożący spadkiem ściągalności opłat za usługi kanalizacyjne, co może z kolei, wpłynąć negatywnie na kondycję finansową przedsiębiorstwa usługowego. Wspomniany przez nas wyżej dodatkowy ustęp dotyczący okresowej redukcji stawek pozwoli uniknąć ww. zagrożeń.

Wzrost kosztów własnych usług wodociągowych i kanalizacyjnych łącznie może dochodzić do 10% z wyjątkiem wspomnianych wyżej sytuacji, gdzie ścieki są nieoczyszczane lub oczyszczane niedostatecznie (tam ten koszt będzie znacznie wyższy). Takie podwyższenie stawek opłat łącznie za usługi wodociągowe i kanalizacyjne jest wysokie i może natrafić na duże opory w organach samorządu terytorialnego, które zatwierdzają te stawki. Szczególne trudności w tym zakresie mogą wystąpić tam, gdzie podwyższenie stawek powinno nastąpić również z innych powodów. Tak więc można stwierdzić, że skorygowane przez nas stawki do znacznie niższego poziomu, niż to przewidziano w projekcie rozporządzenia nie będą łatwe do wdrożenia.

Zaproponowany przez nas skorygowany system opłat, według przeprowadzonych przez nas szacunków zapewni przychodowość na dotychczasowym poziomie lub nawet nieco wyższym. Jest to, jednakże, uwarunkowane akceptacją przez ludność i organy samorządu terytorialnego zaproponowanych przez nas stawek. Jeżeli nie udałoby się uzyskać takiej akceptacji, to stawki podane w naszej propozycji należałoby jeszcze bardziej obniżyć i wówczas przychodowość tego systemu spadnie poniżej poziomu dotychczasowego.

W naszej propozycji podaliśmy stawki opłat za odprowadzanie wód chłodniczych na takim poziomie, ażeby opłaty te nie miały charakteru symbolicznego i przyniosły kwoty zapewniające utrzymanie bądź podwyższenie funkcji przychodowej systemu opłat. Według naszych szacunków wpłynie to w znikomym stopniu na koszty energii elektrycznej. Niemniej, wskazane byłoby, ażeby zweryfikowali to specjaliści z branży energetycznej.

Opłaty za odprowadzanie wód deszczowych i roztopowych są w Polsce nową kategorią opłat za korzystanie ze środowiska. Tego rodzaju opłaty stosowane są m.in. w Niemczech. Dokonane przez nas rozpoznanie w badanej grupie miast wykazało jednak, że będzie bardzo trudne wdrożenie tych opłat do praktyki. Trudności będą zwią­zane z identyfikacją terenów objętych zasięgiem kanalizacji ogólnospławnej i deszczowej i określeniem ich struktury pod względem zagospodarowania przestrzennego. Bardzo trudne i kłopotliwe będzie też zorganizowanie systemu poboru opłat od właścicieli nieruchomości. Sygnalizowane są również braki w przepisach prawnych pozwalających na ściąganie tych opłat od właścicieli nieruchomości. W tej sytuacji zaproponowaliśmy uproszczenie podziału powierzchni objętych zasięgiem kanalizacji. Uważaliśmy też za uzasadnione zastosowanie niskich stawek opłat tak, ażeby nie stwarzać w początkowym okresie większego ryzyka dla budżetu gmin. Nie byliśmy w stanie oszacować wielkości przychodów z tych opłat wobec braku, w większości miast, odpowiednich danych wyjściowych.

 

Tablica 5.1. Stawki opłat za wodę podziemną wynikające z projektu rozporządzenia

Jakość wody zgodnie z ust.4 projektu rozporządzenia

 

Stawka w zł/m3

 

p. l

 

- woda najczystsza 1)

 

2.5

 

P-2

 

- woda poddawana odżelazianiu

 

0.5

 

P.3

 

- woda poddawana odmanganianiu

 

0.4

 

P.4

 

- woda poddawana usuwaniu amoniaku lub koagulacji domieszek

 

0.25

 

p.5

 

- woda poddawana usuwaniu azotanów

 

0,1

 

l) woda o jakości wody do picia poddawana ewentualnie dezynfekcji lub demineralizacji.

 

Tablica 5.2. Stawki opłat za wodę powierzchniową wynikające z projektu rozporządzenia

Jakość wody zgodnie z ust.4 projektu rozporządzenia

 

Stawka w zł/m3

 

p. l

 

- woda najczystsza 1)

 

0,6-1,2

 

 

p.2

 

- woda poddawana filtracji pospiesznej lub infiltracji

 

0,3-0,6

 

 

p.3

 

- woda poddawana koagulacji i flokulacji albo filtracji powolnej

 

0,15-0,30

 

 

p.4

 

- woda poddawana utlenianiu i sorpcji na węglu aktywnym lub samej sorpcji na

węglu aktywnym

 

0,12-0,24

 

 

l) woda wymagająca jedynie cedzenia na kratach lub sitach oraz usuwania z niej zawiesin bez stosowania chemicznych środków wspomagających.

 

Tablica 5.3. Porównanie stawek opłat za pobór wody według projektu rozporządzenia z dotychczasowymi stawkami.

Wyszczególnienie

Stawka opłaty w zł/m3

Różnica

zł/m3

dotychczasowa

wg projektu   rozporządze­nia

Pobór wody powierzchniowej:

1. woda zużyta bezzwrotnie przy wytwarzaniu energii elektrycznej lub cieplnej

2. do innych celów produkcyjnych

3. do zaopatrzenia ludności itp.

 

 

 

0.02484-0.09936

 

0,1242-0.3726

0.0208

 

 

 

0.6- 1.2

 

0.12-0.6

0,12-0,50

 

 

 

-0.5752 –1.10064

 

-0.0042 -0.2274

-0,992 -0.2792

Pobór wody podziemnej:

1.  dla przemysłu spożywczego lub farmakologicznego

2.  do innych celów produkcyjnych

3. do zaopatrzenia ludności itp.

 

 

0,1176-0,3136

 

0,392 - 0,98

0,0208

 

 

0,25 - 2,5

 

0,25 - 2,5

0,25 - 2,5

 

 

-0,0636 -2,3824

 

-1,52 +2,042

+0.2292 +2.4792

 

Tablica 5.4. Porównanie stawek opłat za odprowadzanie ścieków według projektu rozporządzenia z dotychczasowymi stawkami.

Wyszczególnienie

 

Stawka opłaty w zł/kg

 

Różnica
zł/kg

dotychczasowa

 

wg projektu rozporządzenia

 

l) Ścieki z kanalizacji komunalnej

 

 

 

 

 

 

 

• BZT5

 

0.816

 

4.0

 

-3.184

 

• ChZT

 

0.456

 

1.6

 

-1.144

 

• zawiesiny ogólne

 

0.35

 

0.5

 

-0,150

 

• suma chlorków i siarczanów

0.0289 1)

0.05

-0,0211

• suma metali ciężkich

 

40.81

 

87.5

 

-46.69

 

• fenole lotne

 

15,29

 

87.5

 

-72.21

 

2) Ścieki przemysłowe odprowa­dzane poza kanalizacją, komu­nalną

 

 

 

 

 

 

 

• BZT5

 

2,04-8,16

 

4,0

 

-4,16 +1,96

 

• ChZT

 

1,368-5,7

 

1,6

 

-4,1 +0,232

 

• zawiesiny ogólne

 

0.35

 

0,5

 

+0,15

 

• suma chlorków i siarczanów

 

0,0289-0,2269

 

0,05

 

-0,1769 +0,0211

 

• suma metali ciężkich

 

40,81

 

87,5

 

+46,69

 

• fenole lotne

 

15,29

 

87,5

 

+72,21

 

1) Przy założeniu, że stężenie sumy chlorków i siarczanów nie jest wyższe niż 1500 mg/l.

 

Tablica 8.1. Wpływ nowego skorygowanego systemu opłat na koszty własne wybranych przedsiębiorstw wodociągowych i kanalizacyjnych

Miejscowość

 

Wzrost kosztów własnych w stosunku do kosztów do­tychczasowych

%

 

Usługi wodociągowe

 

Usługi kanalizacyjne

 

l. Warszawa

 

1,04

 

15.4

 

2. Kraków

 

1.1

 

17.4

 

3. Łódź

 

1.0

 

4.6

 

4. Wrocław

 

2,3

 

6.3

 

5. Poznań

 

1.6

 

6.7

 

6. Szczecin

 

2.5

 

30.6

 

7. Lublin

 

1.8

 

2.7

 

8. Częstochowa

 

4,6

 

3,7

 

9. Radom

 

0,0 1)

 

2,7

 

10. Kielce

 

1,8

 

4,7

 

11. Płock

 

0,0 1)

 

4,4

 

12. Zielona Góra

 

2,4

 

1,5

 

13. Nowy Sącz

 

2,5

 

4,2

 

14. Siedlce

 

2,1

 

2,8

 

15. Śrem

 

2,0

 

1,3

 

16. Sokołów Podlaski

 

0,0 1)

 

1,2

 

17. Trzcianka

 

2,9

 

13,0

 

18. Dębno

 

3.8

 

3,8

 

19. Węgorzewo

 

2,7

 

1,7

 

20. Rokietnica

 

4,3

 

2,0

 

1) W tych miejscowościach dotychczas przemysł ma duży udział w opłacie za pobór wody.

 

Tablica 8.2. Dodatkowe obciążenie budżetów gospodarstw domowych z tytułu opłat za pobór wody, wg projektu skorygowanego systemu opłat.

 

Rodzaj i jakość pobieranej wody

Stawka opłaty w zł/m3

 

Dodatkowe obciążenie

w zł/osobę-miesiąc

 

dotychczasowa

wg projektu skorygowanego rozporządzenia

 

Woda podziemna

 

l) woda najczystsza1)

 

0.0208

 

0.12-0.144

 

0.6-0.72

 

2) woda poddawana odżelazianiu

 

0.0208

 

0.06 - 0.072

 

0.3-0.36

 

3) woda poddawana odmanganianiu

 

0.0208

 

0.036-0.0432

 

0.18-0.216

 

4) woda poddawana usuwaniu amoniaku lub koagulacji domieszek

 

0.0208

 

0.024-0.0288

 

0.12-0.144

 

Woda powierzchniowa

 

l) woda poddawana koagulacji i flokulacji albo powolnej filtracji

 

0,0208

 

0,05 - 0,06

 

0,25 - 0,3

 

2) woda poddawana utlenianiu i sorpcji na węglu aktywnym

 

0,0208

 

0,03-0,036

 

0,15-0,18

 

 

Tablica 8.3. Dodatkowe obciążenie budżetów gospodarstw domowych z tytułu opłat za odprowadzanie ścieków według projektu skorygowanego systemu opłat.

Stopień oczyszczania ścieków

Opłata za odprowadzanie ścieków w zł/m3

 

Wzrost opłaty w

zł/m3

Wzrost obciążeń budżetu gospodarstwa domowego w zł/osoba. i na miesiąc

dotychczasowa

wg nowego skorygowanego rozporządzenia

l. Ścieki nieoczyszczone

0,2940

0.6154

0.3214

1,9284

2. Mechanicznie oczyszczone

 

0,2008

0,4201

0,2193

l, 3 158 1)

3. Częściowo biologicznie oczyszczone

 

0,1789

0,3743

0,1954

1,17241)

4. Pełne biologiczne oczyszczanie

 

0,0512

0,1069

0,0557

0,3342

5. Daleko idące biologiczne oczyszczanie

 

0,0330

0,0687

0,03570

0,2142

l)     Bez uwzględnienia podwyższonych opłat z powodu braku pozwolenia wodno-prawnego na odprowadzanie ścieków.